Een uitgebreid overzicht van commissioning (Cx), gebaseerd op inzichten uit het veld. Het document legt uit wat commissioning inhoudt, welke processen en structuren erbij komen kijken, en welke rollen, waaronder die van een commissioning manager essentieel zijn voor een succesvolle implementatie.

Wat is Commissioning?

Commissioning (Cx) is een systematisch kwaliteitsborgingsproces dat wordt toegepast op installaties in de bouw- en vastgoedsector. Het kernidee is om aantoonbaar te maken dat een faciliteit, systeem of component correct is gerealiseerd, functioneert volgens het ontwerp en voldoet aan de vooraf vastgestelde kwaliteitsniveaus en functionaliteitseisen. Het is een controleproces dat garandeert dat de opdrachtgever krijgt wat hij wenst.

Het proces omvat een integrale benadering, waarbij niet alleen individuele gebouwgebonden installaties worden getoetst, maar ook wordt gekeken naar hoe ze in samenhang functioneren. Door commissioning toe te passen, wordt de functionele kwaliteit van installaties aantoonbaar geborgd, wat leidt tot een beter opgebouwd opleverdossier.

Doelstellingen van Commissioning:

• Borging van waarden en eisen: Zekerstellen dat kritieke projecteisen worden behaald, zoals veilig vluchten of een hoge bedrijfscontinuïteit door het falen van installaties te verminderen.
• Kwaliteitsinzicht: Een compleet inzicht verschaffen in de kwaliteitsniveaus van installaties voor alle betrokken partijen: opdrachtgever (zoals het RVB), klantorganisaties en opdrachtnemers.
• Grip en standaardisatie: Meer controle krijgen op het complexe en arbeidsintensieve proces van installatietechniek en een standaard creëren om projecten eenvoudiger in de markt te zetten.
• Reductie van faalkosten: Door een gestructureerd toetsingsproces kunnen fouten en gebreken vroegtijdig worden ontdekt en verholpen, wat de faalkosten voor zowel de opdrachtgever als de aannemer reduceert.

Noodzaak en Oorsprong: Het concept van commissioning is ontstaan in de Verenigde Staten, waar de bouwsector sterk gefragmenteerd is met veel zelfstandige partijen. In Nederland neemt de relevantie toe door de groei van het aantal onderaannemers, wat de behoefte aan controle, communicatie en overzicht vergroot. Commissioning pakt de problemen aan die ontstaan door gebrekkige communicatie en aanpassingen gedurende het bouwproces.

De Rol van de Commissioning Manager

Een succesvol commissioningproces vereist een duidelijke verdeling van taken en verantwoordelijkheden. Binnen projecten worden functionele rollen gedefinieerd om het proces efficiënt te laten verlopen.

Taken van de commisisoningsmanager

De Commissioningsmanager (CxM) is een onafhankelijke, deskundige persoon die tot taak heeft het kwaliteitsborgingsproces van technische installaties en systemen te regisseren en te bewaken. De manager fungeert als onafhankelijk adviseur die namens de opdrachtgever controleert of de geleverde prestaties overeenkomen met de contractuele eisen en behoeften.

Hieronder volgt een overzicht van de specifieke taken en verantwoordelijkheden, onderverdeeld naar proces en projectfase:

Kernactiviteiten en Verantwoordelijkheden

De taken van de commissioningsmanager omvatten zowel organisatorische als controlerende werkzaamheden:

• Strategie en Planning: Het opstellen van het integrale Commissioningsplan (Cx-plan) en het samenstellen van een team van commissioningsspecialisten.
• Regie en Organisatie: Het organiseren van de validatie, het voeren van de regie over het proces en het bewaken van de voortgang.
• Kwaliteitsbewaking: Het monitoren van de (gewenste) prestaties zoals vastgelegd in het plan en het (laten) uitvoeren van controles op het gebied van Kwantiteit, Kwaliteit, Functionaliteit en Prestaties (NQFP).
• Validatie en Rapportage: Het beoordelen van de door de opdrachtnemer aangeleverde verificaties op correctheid, het valideren van testresultaten en het opstellen van Cx-rapportages.
• Beheer en Communicatie: Het voeren van budgetmonitoring met betrekking tot commissioning en het faciliteren van de communicatie tussen alle betrokken partijen.

Taken per Projectfase (V-model)

De commissioningsmanager is gedurende de gehele levenscyclus van een bouwwerk betrokken, van initiatief tot en met de nazorg:

• Initiatief- en Programmafase: In samenwerking met de opdrachtgever het Programma van Eisen (PvE) formuleren. De manager zorgt ervoor dat specifieke kwaliteitseisen, uitvoeringscriteria en toetsmomenten direct in de uitvraag aan de markt worden opgenomen.
• Ontwerpfase: Het controleren van de ontwerpuitgangspunten en het toetsen of de keuzes van de installatieadviseur/ontwerper daadwerkelijk voldoen aan het PvE.
• Uitwerkings- en Realisatiefase: Het controleren van de volledigheid van documenten (tekeningen, berekeningen) en het geven van instructies voor de functionele testen en acceptatietesten (zoals FAT, SAT en ISAT).
• Gebruiks- en Beheerfase: Toetsen of de facility- en onderhoudspartijen de installaties correct kunnen bedienen en onderhouden. Ook het toezien op de training van het personeel valt onder de verantwoordelijkheid van het commissioningsproces.

Onafhankelijkheid en Positie

Een cruciaal kenmerk van de commissioningsmanager is de onafhankelijke opstelling binnen het projectteam. Hoewel de manager intensief samenwerkt met de bouwdirectie en uitvoerende partijen, blijft de rol gericht op het objectief aantonen dat een faciliteit of systeem op de juiste wijze is gerealiseerd conform de gewenste kwaliteitsniveaus. Bij complexe projecten (Type 4 / Total Commissioning) kan de rol worden ingevuld door een externe specialist of een specifiek aangewezen autoriteit (CxA).

Commissioning Varianten

Er zijn vier te onderscheiden varianten van commissioning, elk toepasbaar in een andere fase van de levenscyclus van vastgoed.

Variant	Beschrijving	Toepassing
Initial Commissioning	Een systematisch proces bij de realisatie of aanpassing van vastgoed om te zorgen dat alle systemen als geheel efficiënt functioneren volgens het ontwerp.	Nieuwbouw, verbouw, renovatie en onderhoudsprojecten.
Retro Commissioning	Een proces dat met terugwerkende kracht wordt toegepast op bestaand vastgoed waar nog nooit commissioning heeft plaatsgevonden. Het kan worden gezien als een diepgaande nulmeting.	Bestaande gebouwen, met een focus op energie-intensieve apparatuur.
Recommissioning	Het opnieuw uitvoeren van testen die tijdens de Initial of Retro Commissioning zijn uitgevoerd om te controleren of een gebouw nog steeds functioneert volgens de ontwerp- of operationele eisen.	Bestaande gebouwen, als herhaling van een eerder proces.
Continous Commissioning	Een ‘permanente’ of doorlopende vorm van commissioning gericht op het blijvend garanderen van de optimalisatie van systemen.	Lange termijncontracten met een beheer- en onderhoudscomponent.